Miejsce po zmarłym

Skaner zaciął się na stronie siedemdziesiątej trzeciej. Dariusz Sobczak uniósł pokrywę, wygładził róg papieru paznokciem i wsunął arkusz pod prowadnicę. Na ekranie plama tuszu zmieniła się w czarny prostokąt, a w słuchawkach znów odezwał się równy szum wentylatora. Była 15.42. Do końca zmiany zostało mu osiemnaście minut, do końca zlecenia — trzy dni, jeśli kierowniczka nie znajdzie kolejnych teczek.

W archiwum miejskim w Kaliszu zawsze było chłodniej niż na korytarzu. Grube mury trzymały wilgoć, a kurz osiadał na języku, choć okna otwierano codziennie. Dariusz miał podwinięte rękawy koszuli i czerwony ślad od krawędzi stołu na przedramieniu. Każdy skan sprawdzał przed zapisaniem: numer, datę, kompletność. Nie dlatego, że ktoś tego od niego wymagał. Po prostu nie chciał, żeby potem dzwonili do niego z pretensjami. Na umowie na trzy miesiące człowiek nie musiał mieć racji. Wystarczyło, że nie sprawiał kłopotów.

Za ścianą przesunęło się krzesło. Potem rozległ się krótki stuk zszywacza, kaszel pani Kaczmarek i brzęk kluczy. Zwykłe odgłosy końca dnia. Na ekranie pojawił się kolejny dokument, zapisany maszyną w dwóch kolorach: „Wykaz nieruchomości przekazanych pod zarząd”. Dariusz wpisał numer jednostki, sprawdził datę i nacisnął Enter.

Drzwi do magazynu uchyliły się bez pukania.

Jagoda Gołębiewska wniosła kartonowe pudło, trzymając je oburącz pod spodem. Miała ciemny żakiet i włosy spięte nisko, jak do pracy w okienku. Na lewym rękawie został jej biały pył. Pudło było stare, z rozchodzącym się rogiem i napisami po poprzedniej zawartości, zamazanymi grubym markerem.

— To z cmentarza? — zapytał Dariusz.

— Pokwitowania. Stare. Do wprowadzenia.

Postawiła karton na wolnym krześle. W środku leżały spięte gumkami pliki papierów, część w kopertach, część luzem. Dariusz zdjął rękawiczki i sięgnął po formularz przyjęcia.

— Zarejestruję teraz, zanim się rozejdziemy.

Jagoda przytrzymała wieko.

— Nie dzisiaj. Rano. Muszę najpierw uporządkować zawartość, bo są pomieszane roczniki.

— Jeśli są pomieszane, tym bardziej powinny wejść z opisem stanu.

Powiedział to spokojnie. Tak mówił, kiedy chciał zaznaczyć, że zna procedurę, ale niekoniecznie zamierza się o nią bić. Jagoda spojrzała na niego, potem na formularz. Nie wyglądała na zmieszaną. Raczej na zmęczoną kimś, kto utrudnia jej coś, co miało już być załatwione.

— Kierowniczka wie — odparła. — Zostawię pudło przy twoim stanowisku, żeby nie zginęło.

— Powinno trafić do magazynu.

— Rano je zabiorę.

Przesunęła pudło bliżej ściany, nie pod skaner, lecz obok szafy z materiałami. Na górze leżała kopia wykazu, szara od kserokopiarki. Dolne krawędzie kartek były równe, zbyt równe jak na plik wyjęty z teczki; jeden pasek papieru wystawał spod reszty, jakby ktoś źle przyciął całą paczkę. Dariusz zauważył to tylko dlatego, że wyrównywał dokumenty przed skanowaniem. Uznał, że Jagoda przywiozła kopie, nie oryginały.

Kiedy wyszła, przez chwilę patrzył na pudełko. Mógł wpisać je do rejestru od ręki. Mógł też zadzwonić do kierowniczki, która siedziała piętro wyżej i nie lubiła, gdy zawracano jej głowę przed końcem zmiany. Dariusz odłożył formularz na stos. Karton nie miał zamka. W archiwum nikt nie kradł starych pokwitowań, pomyślał. Potem wrócił do skanera.

O 16.17 na korytarzu rozległy się szybkie kroki. Mężczyzna, który wszedł do magazynu, był szeroki w ramionach i miał twarz zaczerwienioną od zimna albo złości. Zatrzymał się przy stole, jakby znał to miejsce i nie zamierzał pytać o pozwolenie.

— Grzegorz Baran. Zarząd cmentarza — przedstawił się. — Szukam dokumentów, które dziś przywiozła pani Gołębiewska.

Dariusz wstał. Mężczyzna miał w ręku skórzaną teczkę, z której wystawał pęk luźnych kartek. Na mankiecie płaszcza widniała ciemna smuga, mokra od śniegu albo błota.

— Te materiały nie są jeszcze zarejestrowane.

— Wiem. Dlatego przyszedłem teraz.

Baran spojrzał na pudło. Gdy Dariusz odsunął się od niego, kierownik cmentarza pochylił się nad kartonem i dotknął jednej z gumek. Ręce miał zaczerwienione, paznokcie krótko obcięte.

— Muszę zobaczyć pokwitowania. Ktoś podmienił dokumenty w moim biurze. Wersje, które dostałem wczoraj, nie zgadzają się z rejestrem.

— Powinien pan rozmawiać z kierowniczką archiwum.

— Rozmawiałem. Nie odbiera.

Baran wyprostował się i przez moment patrzył na Dariusza tak, jakby oceniał, czy ten rozumie wagę sytuacji. Za oknem zapadał wczesny, zimowy zmierzch. Na podwórzu ktoś przeciągnął metalowy wózek po nierównych płytach. Dźwięk zatrzymał się pod ścianą, potem ucichł.

— Rodziny przychodzą do mnie z kwitami — powiedział Baran. — Pokazują opłaty sprzed lat, a w ewidencji mają wygaśnięte miejsca. Nie sprzedawałem żadnych grobów. Ktoś chce, żebym za to odpowiadał.

Dariusz nie wiedział, co odpowiedzieć. Znał tę historię z gazetowego nagłówka przyklejonego w pokoju socjalnym: „Spór o miejsca na cmentarzu”. Pod nim była fotografia bramy i nazwisko Barana. W komentarzach ludzie pisali, że za wszystko biorą pieniądze, nawet za śmierć.

— Nie mogę udostępnić niezarejestrowanych akt — powiedział.

— To niech pan je zarejestruje.

Baran mówił cicho, ale słowa miały twarde krawędzie. Dariusz zerknął na zegar. Kierowniczka nadal nie odpowiadała. W końcu wyjął formularz i zaczął wpisywać datę wpływu. Baran stał tuż obok, oddech miał krótki, urywany. Kiedy Dariusz poprosił o nazwę jednostki przekazującej, mężczyzna zamknął oczy na sekundę.

— Administracja cmentarza. Proszę wpisać, że przyniosła Gołębiewska.

Dariusz wpisał. Baran nie poprosił już o wgląd. Powiedział, że poczeka na korytarzu, aż ktoś upoważniony potwierdzi przyjęcie. Zabrał teczkę i wyszedł. Jego kroki oddaliły się w stronę czytelni.

O 16.46 pani Kaczmarek zgasiła światło w pokoju obok. Dariusz zamknął ostatni plik i zaczął wyłączać skaner. Pudło z pokwitowaniami zostało przy ścianie, jeszcze bez numeru. Z korytarza dobiegł głos ochroniarza, potem szczęk kluczy. Budynek szykował się do zamknięcia.

Najpierw usłyszał uderzenie. Nie huk — raczej ciężki, krótki łomot, który przeszedł przez ściany i urwał się nagle. Dariusz znieruchomiał z dłonią na przycisku skanera. Potem ktoś krzyknął z dziedzińca.

Wybiegł na korytarz. Ochroniarz stał przy drzwiach prowadzących na podwórze, bez czapki, z pękiem kluczy zaciśniętym w pięści. Za nim, pod oknem czytelni, leżał Baran. Jedna noga była wygięta pod nienaturalnym kątem. Płaszcz rozpiął się na piersi. Na jasnych płytach wokół głowy rozlewała się ciemna plama, a drobny żwir przykleił się do jego policzka.

Dariusz zatrzymał się kilka kroków od ciała. Poczuł, że zaciska zęby. Z okna na pierwszym piętrze zwisała niedomknięta zasłona. W szybie odbijał się zimny blask świetlówki.

— Nie ruszać niczego — powiedział ochroniarz, choć nikt się nie poruszał.

Ktoś zadzwonił po pogotowie. Dariusz wrócił do środka, bo kazano mu czekać w magazynie. Na biurku, obok formularza przyjęcia pokwitowań, leżała kartka, której wcześniej tam nie było. Papier był zgnieciony, wygładzony dłonią. Niebieskim długopisem zapisano jedno zdanie:

„Nie pozwolę już tego ukrywać”.

Dariusz spojrzał na pudełko. Dopiero wtedy zauważył, że pokrywa leży krzywo, a jedna z gumek spadła na podłogę.

Nie dotknął jej. Odsunął się od biurka i zawołał ochroniarza. Ten wszedł, spojrzał na kartkę, potem na pudełko, jakby sprawdzał, czy jedno ma coś wspólnego z drugim. Kazał Dariuszowi czekać przy drzwiach. Nie pozwolił mu nawet zabrać kurtki z wieszaka.

Policja przyjechała przed karetką. Dwóch funkcjonariuszy odgrodziło podwórze taśmą, trzeci zamknął wejście do archiwum i spisał nazwiska pracowników. Kiedy technik przeszedł przez magazyn z aparatem, Dariusz stał na korytarzu w skarpetach, bo ślady z mokrych butów miały zostać na miejscu. W świetle jarzeniówek widział przez szybę drzwi kawałek kartonu, blat swojego stołu i papier z niebieskim zdaniem. Wszystko leżało dokładnie tak, jak je zostawił, a mimo to nie należało już do niego.

Lekarz pogotowia powiedział, że Baran nie żyje. Policjant, który przedstawił się jako aspirant Wrona, nie użył słowa „samobójstwo”. Powiedział tylko, że mężczyzna spadł z wysokości i trzeba ustalić, skąd. Wrona miał mokre rękawy, zaczerwienione oczy i notes w miękkiej okładce. Słuchał bez przerywania, kiedy Dariusz opowiedział o wizycie Barana.

— Chciał zobaczyć pokwitowania? — upewnił się.

— Tak. Mówił, że dokumenty w jego biurze nie zgadzają się z rejestrem. Nie wyglądał, jakby chciał coś ukryć. Chciał, żeby te papiery weszły do ewidencji.

Wrona zapisał to, nie podnosząc wzroku.

— Ludzie czasem przed śmiercią robią rzeczy, które z boku wyglądają inaczej, niż były w ich głowie.

Nie było w tym złośliwości. Dariusz poczuł się przez to gorzej. Policjant nie musiał mu nie wierzyć. Wystarczyło, że nie miał powodu wierzyć bardziej niż procedurze.

Kierowniczka archiwum przyjechała po dwudziestej. Płaszcz miała zapięty krzywo, telefon ściskała w dłoni. Kiedy Wrona zażądał wydania pudła i całej dokumentacji związanej z cmentarzem, zaczęła mówić o protokołach, zgodach i odpowiedzialności za akta. Policjant poczekał, aż skończy.

— Pani wybierze, czy wydaje je dobrowolnie, czy zabezpieczamy pomieszczenie do rana — powiedział.

Dariusz podał numer formularza, który zaczął wypełniać przed przyjściem Barana. Wskazał też, że pudełko przyniosła Jagoda Gołębiewska i że nie zostało jeszcze wpisane do rejestru. Kierowniczka zacisnęła usta. Jagoda przyszła po godzinie, w tym samym ciemnym żakiecie, tylko bez pyłu na rękawie. Powiedziała, że materiały były pomieszane i chciała je uporządkować przed formalnym przekazaniem.

— Czyli miała pani zamiar zabrać je rano? — spytał Wrona.

— Tak. To dokumentacja z administracji cmentarza. Zwykłe pokwitowania.

Powiedziała to równo, bez patrzenia na pudełko. Dariusz pomyślał, że powinien był jednak wpisać je od razu. Teraz każdy ruch przy tych papierach będzie opisany w protokole, a on sam jednym podpisem potwierdzi, że przez kilka godzin leżały bez nadzoru.

Wrona zezwolił mu pomóc ustalić pochodzenie materiałów, ale tylko przy obecności drugiego funkcjonariusza i bez samodzielnego zabierania czegokolwiek. Pudełko otwarto na stole, a policjant fotografował każdą warstwę, zanim Dariusz odsunął gumki. W środku były pokwitowania wpłat, wykazy miejsc i plik kopii decyzji. Jagoda wyjaśniła, że kopie przygotowała na prośbę kierownika cmentarza, żeby uporządkować sporne przypadki.

Na każdej decyzji powtarzał się ten sam schemat: opłata wygasła, miejsce przeznaczone do ponownego przydziału. W rubryce dotyczącej zatwierdzenia widniał podpis Barana. Niektóre kopie miały jego pieczątkę, inne tylko parafę. Daty rozciągały się na kilka lat. Dariusz czytał je po kolei, coraz wolniej.

Wrona odsunął jedną kartkę palcem w rękawiczce.

— Czyli wiedział o tych przypadkach.

Jagoda skinęła głową.

— Rodziny zgłaszały się do niego. Mówił, że sprawdzi. Kiedy zapytałam, czy zawiadomił prokuraturę, powiedział, że nie będzie robił afery, zanim nie pozna wszystkich dokumentów.

Wrona zapisał jej słowa. Dariusz spojrzał na podpis Barana, gruby i pochyły. Przypomniał sobie jego twarz w magazynie, zaciśnięte powieki, chwilę ciszy przed podaniem nazwiska Jagody. Wszystko, co mówił na dziedzińcu, mogło być próbą uprzedzenia oskarżeń. Nie dowodem, że był niewinny.

Kopii wystarczyło, żeby wersja o samobójstwie przestała wydawać się odległa. Baran wiedział o skargach. Zwlekał z prokuraturą. Mógł bać się odpowiedzialności, utraty pracy albo tego, że rodziny zaczną mówić jego nazwisko głośniej niż gazetowe komentarze. Wrona nie powiedział, że sprawa zamknięta. Ale kiedy odbierał dokumenty, kazał wpisać, że materiały „mogą wskazywać na nieprawidłowości po stronie kierownika administracji cmentarza”.

Dariusz wrócił do stołu po zgodę na sprawdzenie wcześniejszych skanów. Musiał przejść przez formularz dostępu do kopii roboczych, wyjaśnić, które zestawienia chce otworzyć, i poczekać, aż kierowniczka podpisze wniosek. Na komputerze zablokowano mu uprawnienia do katalogu źródłowego. Dopiero informatyk przez telefon przypomniał sobie hasło do archiwalnego dysku. Była prawie północ, gdy pojawiły się pliki z zestawieniami wpłat.

Dariusz nie szukał nazwisk. Szukał numerów. Wcześniej skanował te tabele, bo były częścią zwykłego zlecenia; kolumny z datą, kwotą i numerem grobu zapisywał bez zastanowienia. Teraz zestawił je z decyzjami od Jagody. Na dole każdej kopii brakowało wąskiego paska papieru. Krawędź była prosta, równa, jak po cięciu w gilotynie. Na kilku skanach zestawień te same numery znajdowały się tuż nad dolnym marginesem.

Pierwszy pasował do decyzji o wygaśnięciu opłaty z 2019 roku. W rejestrze wpłat przy tym samym grobie była opłata z 2021. Drugi — decyzja z datą wygaśnięcia dwa lata wcześniej, późniejsza wpłata w zestawieniu. Trzeci. Czwarty. Dariusz sprawdzał daty, poprawiał pomyłki w filtrze i wracał do skanów, aż oczy zaczęły mu łzawić od jasnego ekranu.

Nie wszystkie numery dało się odczytać. Część papieru była pofalowana, jeden plik miał stronę obróconą o dziewięćdziesiąt stopni. Ale dla kilku miejsc daty nie zostawiały wątpliwości: po rzekomym wygaśnięciu ktoś nadal płacił. Pieniądze trafiały do miejskiej kasy, a miejsce w kopii decyzji przedstawiano jako wolne.

Dariusz wydrukował zestawienie. Drukarka zaciągnęła dwie kartki naraz i zostawiła czarną smugę przez ostatni numer. Musiał wydrukować ponownie. Potem sfotografował ekran telefonem służbowym, ale zdjęcie wyszło rozmazane, więc zapisał kopie na dysku roboczym i zanotował ścieżkę dostępu. Wrona wyszedł już z budynku. Pozostała po nim kartka z numerem sprawy i polecenie, by rano zgłosić wszystko prowadzącemu.

Jagoda siedziała w pokoju socjalnym przy automacie z kawą. Miała przed sobą papierowy kubek, którego nie dotykała. Kiedy Dariusz pokazał jej wydruk, pochyliła się nad datami.

— To wystarczy, żeby wykazać, że kopie są fałszywe? — zapytała.

— Wystarczy, żeby wykazać, że przynajmniej część grobów opłacano po dacie wygaśnięcia. Nie wiem, kto zmienił decyzje.

— Baran mógł o tym wiedzieć.

Dariusz nie odpowiedział. Był zmęczony i głowa pulsowała mu przy każdym ruchu. Dowód fałszerstwa nie mówił, kto skoczył z okna. Nie mówił nawet, kto odciął marginesy. Ale przynajmniej nie mógł już uwierzyć, że sprawa sprowadzała się do podpisów Barana.

— Rano pójdziemy z tym na policję — powiedziała Jagoda. — Razem. Powiem, skąd są kopie.

Zgodził się. Ułożył wydruki w teczce i zostawił ją na biurku, pod ciężkim zszywaczem. Przez szybę widział własne odbicie i za nim pusty korytarz. Wydawało mu się, że najgorsze zrobił: znalazł ślad, zabezpieczył go i wiedział, komu go oddać. O świcie miał zanieść policji coś, czego nie dało się zbyć jednym podpisem zmarłego.

---

Nie wyłączył komputera. Zmęczenie rozmazywało mu litery, ale wciąż widział na biurku formularz, który zaczął wypełniać przed przyjściem Barana. Pole „data i godzina wpływu” pozostało puste. Obok nazwiska Jagody Gołębiewskiej widniał jego własny, urwany dopisek: „pudło, pokwitowania, dostarczono…”. Przerwał wtedy, bo Baran wszedł do magazynu. Jagoda przyniosła karton wcześniej. Nie po śmierci Barana. Nie po tym, jak dowiedziała się o fałszerstwach. Przyniosła go, zanim ktokolwiek krzyknął na dziedzińcu.

Dariusz wyciągnął telefon i zadzwonił pod numer aspiranta Wrony zapisany na kartce. Odezwał się po kilku sygnałach. Dariusz powiedział, że musi poprawić zeznanie, a potem przeczytał na głos swój niedokończony wpis i przypomniał sobie dokładnie, co Jagoda powiedziała: miała zabrać pudło rano, po uporządkowaniu. Wrona nie odpowiedział od razu.

— Niech pan niczego nie dotyka. Zostaje pan na miejscu. Zaraz przyjadę.

Przed szóstą w archiwum było już troje policjantów i technik. Pudło sfotografowano, każdą kartkę opisano osobno, a oryginały oddzielono od kopii. Wrona kazał Dariuszowi jeszcze raz opowiedzieć, kiedy Jagoda weszła, gdzie postawiła karton i co zrobiła z gumką. Dariusz mówił wolno. Pamiętał pył na rękawie, równe krawędzie kopii, jej dłoń przytrzymującą wieko. Pamiętał też, że nie zapytał, dlaczego zwykłe pokwitowania nie mogą poczekać na rejestr.

— Powiedziała, że po śmierci Barana zaczęła szukać starych kwitów — stwierdził Wrona. — A przyniosła je przed jego śmiercią.

Dariusz skinął głową.

Policja sprawdziła rejestr wejść, nagranie z kamery przy głównym korytarzu i telefon Barana. Obraz był ziarnisty, twarze rozbite na jasne plamy, ale godziny czytelne. Jagoda weszła do budynku z pudłem, potem pojawiła się przy czytelni. Baran przyszedł kilka minut później. Wyszedł sam. Jagoda wróciła do czytelni. Niedługo przed uderzeniem na dziedzińcu zniknęła z kadru; po chwili przeszła korytarzem w stronę wyjścia. Wyszła bez pudła.

W telefonie Barana znaleźli wiadomość wysłaną do niej tego popołudnia: „Przyjdź do archiwum. Mam zestawienie wpłat. Musimy wyjaśnić numery, zanim to zgłoszę”. Odpowiedź Jagody była krótka: „Będę”.

To nie wystarczyło, żeby zamknąć sprawę, ale wystarczyło, by wrócić do okna. Technik opisał ślady na parapecie i rysy na wewnętrznej krawędzi ramy. Na płaszczu Barana znaleziono włókna pasujące do ciemnej tkaniny, których pochodzenie miały określić badania. W jego notesie brakowało jednej kartki. Kartkę ze zdaniem „Nie pozwolę już tego ukrywać” zabezpieczono jako materiał porównawczy. Pismo było jego. Nie było pożegnaniem. Na sąsiedniej stronie, wyrwanej przy grzbiecie, zostały wgniecenia po zapisanych niżej słowach: numery grobów, daty późniejszych wpłat i nazwisko Gołębiewskiej.

W pudle leżały pokwitowania rodzin, także te wystawione po dacie rzekomego wygaśnięcia opłaty. Były oryginały z pieczątkami i kopiami odciętymi dokładnie w miejscu, gdzie zaczynały się numery pozwalające sprawdzić wpłaty. Do części decyzji dołączono robocze wersje z innym brzmieniem i bez podpisu Barana. Na tych, które trafiły do jego biura, podpis wyglądał jak jego własny, lecz pod lupą ujawniał powtarzalny układ kresek. Zestawienie płatności prowadzone w archiwum potwierdzało, że rodziny płaciły. Dokumenty cmentarza mówiły, że nie.

Wrona odnalazł też wcześniejsze skargi. Baran dostawał je od lat. Nie wszystkie przekazał dalej. Na dwóch widniały jego parafy i odręczne „sprawdzić przy rozliczeniu”, po czym sprawa urywała się w teczce. Podpisywał zestawienia, których nie sprawdził. Pozwolił, żeby rodziny odsyłano od okienka, kiedy pokazywały kwity. Dopiero w ostatnich tygodniach zaczął zbierać numery i porównywać je z miejską ewidencją. Nie był niewinny. Był człowiekiem, który za długo uznawał cudze problemy za coś, czym zajmie się później.

Jagodę wezwano do archiwum, żeby wskazała pochodzenie dokumentów, zanim zostały przewiezione do prokuratury. Przyszła przed południem, w tym samym ciemnym żakiecie. Kiedy zobaczyła policjantów przy stole, nie zdjęła płaszcza. Wrona pokazał jej formularz Dariusza i zapytał, dlaczego przyniosła pudło przed śmiercią Barana, skoro po przesłuchaniu mówiła, że dopiero jego śmierć skłoniła ją do szukania pokwitowań.

— Nie tak powiedziałam — odparła.

— Powiedziała pani, że to zwykłe materiały do uporządkowania. Później, że Baran prosił o kopie. A wczoraj, że szukała pani starych kwitów po jego śmierci.

Jagoda spojrzała na Dariusza. Nie było w tym strachu. Raczej szybkie obliczenie, którego wyniku nie chciała pokazać.

— On nie miał tego zgłaszać — powiedziała.

Wrona nie podniósł głosu.

— Kto go wypchnął?

— Chciał wszystko zrzucić na mnie.

Urwała. Przesunęła dłoń po krawędzi stołu, jakby szukała miejsca, za które mogłaby się przytrzymać. Jeden z policjantów stanął bliżej. Jagoda nie próbowała uciekać. Kiedy usłyszała, że jest zatrzymana, zapytała tylko, czy jej telefon również zabiorą. Policjant podał jej kurtkę, żeby mogła włożyć ją do transportu. Rękawy zasłoniły jej dłonie.

Dariusz patrzył, jak ją wyprowadzają. Nie poczuł ulgi. W protokole jego opóźniony wpis nadal wyglądał jak zaniedbanie, którym był. Podpisał zeznanie, poprawił godzinę, przyjął kopię pokwitowania. Przed południem prokurator zabezpieczył rejestry cmentarza, księgi wpłat i wszystkie dokumenty dotyczące miejsc przeznaczonych do ponownego przydziału. Przez kilka następnych dni rodziny miały przychodzić z własnymi kwitami. Niektóre przyniosły je w foliowych koszulkach, inne w kopertach po rachunkach. Na kilku papier wyblakł przy zgięciach, lecz daty wciąż dało się odczytać.

Baranowi nikt nie przywrócił dobrego imienia w jeden dzień. W lokalnym portalu poprawiono nagłówek, ale komentarze zostały. Jedni pisali, że od początku wiedzieli, inni, że nie zmienia to faktu, iż ludzie płacili za swoje groby dwa razy. Dariusz widział te zdania na ekranie, kiedy wracał do skanowania. Dokumenty miały teraz numery sprawy, pieczęcie i podpisy funkcjonariuszy. Nie znaczyło to, że ktokolwiek je przeczyta na czas.

Nad ranem wyszedł z archiwum. Drzwi zamknęły się za nim ciężko, a zamek zaskoczył dopiero za drugim obrotem klucza. Noc była martwa, bezwietrzna. Nad dachami Kalisza nie było chmur; gwiazdy stały ostro nad ciemnymi kamienicami, obojętne na podwórze, okno i miejsce, w którym leżał Baran. Dariusz schował klucze do kieszeni. Na jego mankiecie została smuga grafitu z wydruków. Nie próbował jej ścierać.